Avontuur
Vrouw als man

One of the guys

Vrouwen die zich als man voordeden: het kwam in de zeventiende en achttiende eeuw vrij vaak voor. Ze moesten wel. Vanwege financiële nood, bijvoorbeeld.

 

De soldaat Jan van Ant schreef in 1751:‘Eijndelijk kwam die verschrikkelijke tijd, die mij nooit uijt geheugen sal gaan.’ Met zijn compagnie marcheerde hij op Hemelvaartsdag van dat jaar door Breda, het gezicht strak naar rechts gekeerd.

Voor het huis van koopman Nivelt gebeurde het: een dochter van het gezin keek hem recht in het gezicht. ‘Ik veranderde verscheijde male van couleur,’ schreef Jan, want het meisje herkende hem. En deze hem is eigenlijk een haar, namelijk Maria van Antwerpen, hun vroegere meid.

Maria, de tweede dochter van een Bredase brandewijnstoker, was al jong dienstmeid geworden. Maar in 1746, ze was toen 27, verloor ze haar baan. Ze besloot zich als man te verkleden en haar geluk als soldaat te beproeven. Voortaan was ze Jan van Ant. Als Jan trouwde ze in 1748 zelfs met een vrouw, Johanna Cramers.

Johanna had helemaal niet in de gaten dat haar echtgenoot een vrouw was, omdat Maria seksueel contact met haar vermeed: ‘Wanneer sy my streelen wilde, was ik knorrig,’ schreef Maria daarover. Maar nu was Maria’s avontuur voorbij: ze werd ontslagen uit het leger en verbannen uit Breda.

Man verdient meer

Maria van Antwerpen zou later bekend worden als ‘De Bredasche heldinne,’ naar haar autobiografie die in 1751 verscheen. Maar haar verhaal was er in feite één van vele. In de zeventiende en achttiende eeuw gebeurde het in Europa namelijk wel vaker dat vrouwen verkleed als man door het leven gingen.

En over veel Nederlandse ‘vrouwen in mannenkleren’ zijn historische bronnen bewaard gebleven. De historici Rudolf Dekker en Lotte van de Pol vonden zelfs 120 gevallen van vrouwen die zich in deze periode als mannen voordeden.

Eén van de belangrijkste redenen voor vrouwen om mannenkleren aan te trekken was financiële nood, ontdekten Dekker en Van de Pol. Een man had in deze tijd meer bewegingsvrijheid dan een vrouw en kon ook meer geld verdienen. Het was voor een vrouw met geldproblemen dan ook een reële optie om zich als man te verkleden en een baan te zoeken.

Er zijn voorbeelden van vrouwen die handwerker, schoenmaker, stalknecht of dienstknecht werden. Maar veruit de meeste vrouwen meldden zich als soldaat of matroos. Van de 120 vrouwen uit het onderzoek van Dekker en Van de Pol werkten zelfs meer dan de helft ooit als matroos.

Vrouwen- en mannenliefde

Maar vrouwen hadden meer redenen om mannenkleren te gaan dragen, legt Dekker uit: ‘Sommige vrouwen waren wat je tegenwoordig transseksueel zou noemen.’ Maria van Antwerpen verklaarde in 1769 bijvoorbeeld voor de Goudse rechtbank dat zij in ‘natuur een manspersoon, maar uiterlijk een vrouwspersoon’ was.

Ook de vrouwenliefde speelde soms een rol. Zo had de Amsterdamse Hendrickgen Lamberts van der Schuyr halverwege de zeventiende eeuw als man relaties met vier vrouwen. Haar geliefde Trijntje Barents, een weduwe die zes kinderen had, verklaarde in 1641 voor de rechter dat ze geregeld seks had met Hendrikgen, ‘somwijlen wel twee of drie malen op een nacht.’

Historica Els Kloek, oprichter van het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland, vertelt dat vrouwen zich ook wel als man verkleedden om juist bij hun mannelijke geliefde in de buurt te blijven. ‘Dan was het dus de verliefdheid op een man die maakte dat ze zich als man verkleedde, zodat ze met hem mee kon.’

En er waren vrouwen die uit vaderlandsliefde een mannelijke identiteit aannamen. Zij wilden vechten voor hun land, maar konden als vrouw niet in het leger terecht.

Bedelen of verkleden

De meeste vrouwen in mannenkleren waren afkomstig uit ‘het gewone volk’, vertelt historicus Rudolf Dekker. ‘Het waren nooit vrouwen uit de burgerij, omdat die niet dit soort economische problemen hadden.’ De vrouwen in manskleren waren dus niet alleen vrij arm, ze hadden ook opvallend vaak een nare jeugd achter de rug.

Zo verloor de Duitse Marytje van den Hove rond haar vierde haar moeder. Vanaf die tijd moest ze bedelen om te overleven. Uiteindelijk kwam ze halverwege de achttiende eeuw, verkleed als jongen, in de Nederlanden terecht.

In heel Europa vermomden vrouwen zich in de zeventiende en achttiende eeuw als mannen. Toch kwam het verschijnsel het vaakst voor in het noordwesten van Europa. Waarom juist daar? Vrouwen trouwden daar pas op relatief hoge leeftijd: zo rond hun vijfentwintigste.

Ongetrouwde vrouwen werden natuurlijk niet onderhouden door een echtgenoot en moesten dus zelf in hun levensonderhoud voorzien. En omdat vrouwen als man verkleed meer konden verdienen, was dit voor veel vrouwen uit Noordwest-Europa voor het huwelijk dus een reële optie.

In de Nederlanden en in Engeland was het bovendien vrij eenvoudig om als vrouw matroos te worden, omdat die twee naties een grote vloot hadden. Na de achttiende eeuw werd het trouwens wel moeilijker om je zomaar als man te verkleden. Dekker: ‘Dat kwam omdat de burgerlijke stand bijvoorbeeld werd ingevoerd.’

Borsten afbinden

Wie eenmaal koos voor een leven als man deed vaak haar best op de vermomming. Vrouwen bonden bijvoorbeeld hun borsten af en knipten hun haren kort. Gelukkig was de mannenmode in deze tijd nogal wijd, dus konden ze veel verdoezelen. Sommige vrouwen maakten zelfs namaakpenissen.

Zo droeg de Duitse Catharina Lincken, die in 1721 ontmaskerd werd, een opgevulde leren penis met twee leren ballen eraan aan een riem. En de Engelse soldate Christian Davies gebruikte een zilveren pijp om door te plassen. Zij had het apparaat gekregen van een andere vrouwelijke soldaat.

Ondanks deze moeite werden veel vrouwen ontmaskerd. Vooral op een drukbevolkt schip was het lastig de vermomming lang vol te houden. Aan het einde van de achttiende eeuw meldde Maria van Spanje zich wel vijf keer aan als matroos bij de Admiraliteiten van Amsterdam en Rotterdam. Zij werd ook vijf keer ontmaskerd.

Een andere vrouwelijke matroos, Maritgen Jans, die zich David noemde, wist haar vermomming in de zomer van 1628 de hele reis naar Afrika vol te houden. Maar aan de Goudkust werd ze ziek. Omdat ze te zwak was om een schoon hemd aan te trekken deden haar kameraden dat, en ‘haar staat alzo ontdekt zijnde viel zij in een flauwte.’

Straffen zijn licht

Hoewel veel vrouwen dus ontmaskerd werden, ging het soms extreem lang goed. Maria van Antwerpen zou uiteindelijk in totaal dertien jaar als man door het leven gaan. Na haar verbanning uit Breda verhuisde ze naar Gouda, waar ze zich opnieuw als man vermomde. Uiteindelijk trouwde ze in augustus 1762 zelfs opnieuw met een vrouw, dit keer onder de naam Machiel van Antwerpen.

Het gebeurde ook dat vrouwen pas na hun dood ontmaskerd werden. In 1743 bleek een overleden Amsterdammer een vrouw te zijn geweest. Ze had vijftien jaar als stalknecht gewerkt.

Veel vrouwen werden bestraft voor hun vermomming, maar de sancties waren over het algemeen niet hoog, vertelt Dekker. ‘Vaak hadden vrouwen ook goede argumenten voor hun acties. ‘Ik deed het voor het vaderland,’ bijvoorbeeld.’

Langdurige vermommingen werden wel ernstiger bestraft dan korte. Een vrouw die zich tijdelijk had verkleed kreeg een berisping of een boete, maar vrouwen die zich langer als man voordeden moesten naar een tuchthuis, werden verbannen, gegeseld of tentoongesteld.

Vooral wie al eerder gearresteerd was voor travestie kon rekenen op meer straf. Nadat Maria van Spanje voor de vijfde keer werd gearresteerd en ook nog een diefstal bleek te hebben gepleegd werd ze veroordeeld tot een jaar tuchthuis.

De reden dat vrouwen er met relatief lichte straffen vanaf kwamen had volgens Dekker te maken met het verschil in status tussen mannen en vrouwen: ‘Tegenwoordig zijn mannen en vrouwen gelijkwaardig, maar in die tijd stond de man hoger dan de vrouw. Als je je dus van vrouw omkleedde tot man, was dat statusverhogend. Andersom was het dus statusverlagend.’

Seks gaat te ver

Wie als vrouw seks had met een andere vrouw ging te ver, daarover was iedereen het eens. Toch waren de straffen voor vrouwelijke homoseksualiteit mild in vergelijking met de straffen voor mannen. Mannen werden voor seks met mannen ter dood veroordeeld.

Vrouwen die seks hadden met vrouwen kregen meestal een geseling en verbanning opgelegd. Zo werd Hendrickgen Lamberts werd gegeseld en voor 25 jaar verbannen uit Amsterdam. Haar geliefde Trijntje Barents moest juist verplicht in Amsterdam blijven.

Voor sommige vrouwen in mannenkleren liep het vermommingsavontuur goed af. Zij werden na hun ontmaskering met respect behandeld: vooral als ze als matroos of soldaat succesvol waren geweest. De Friese Margaretha diende bijvoorbeeld aan het begin van de zeventiende eeuw zeven jaar als soldaat in het Staatse leger.

Schrijver Emanuel van Meteren schreef dat zij werd beschouwd als ‘een kloek ende onversaagd krijgsgezel.’ Na haar ontmaskering werd een medesoldaat verliefd op haar en ze trouwden. Ze ging met hem in Groningen wonen en opende een winkeltje.

 

Pulpromans

Over de vrouw in mannenkleren verschenen in de achttiende eeuw veel pulpromans. Een bekend boek is De Kloekmoedige land- en zeeheldin uit 1706. De vrouwelijke hoofdpersoon neemt als Hendrik van den Berg dienst in het leger, maar wordt ontmaskerd als ze tijdens een zeeslag aan haar achterwerk gewond raakt.

Een ander boek is De wonderlijke reisgevallen van Maria Kinkons, uit 1759. Maria wordt – als man verkleed – matroos, lijdt schipbreuk en komt terecht op een onbewoond eiland, waar een baviaan ‘zijn vervloekte lusten aan haar pleegt.’

Extreme verkleedpartijen

Gewone vrouwen komen in de geschiedenisboeken terecht omdat ze iets buitenissigs doen of meemaken. Daar zijn vrouwen die zich als mannen verkleden een mooi voorbeeld van: ze wijken af van het patroon. En dat nam soms extreme vormen aan:

Maria Jacoba de Turenne: nam verkleed als man dienst in het leger om haar verloofde achterna te kunnen reizen. Nadat hij in 1689 weigerde met haar te trouwen, hoewel ze zwanger van hem was, beschoot ze hem en stak hem met een mes. Uiteindelijk kreeg het stel vijf kinderen.

Lumke Thoole: verliet rond 1720 haar echtgenoot, die matroos was, en nam als man dienst op een schip naar Batavia. Ze woonde na haar ontmaskering op de Kaap, waar ze weer trouwde. Jammer genoeg liep ze haar eerste echtgenoot daar toevallig tegen het lijf. Ze werd voor straf verbannen naar Europa.

Grietje Ulbes: bezocht op 22 september 1621 haar man Dominicus Sapma, remonstrants predikant, in de Amsterdamse gevangenis. Ze ruilde met hem van kleren zodat hij ongemerkt kon ontsnappen. Na 7 dagen werd Grietje weer vrijgelaten.

Het is een gruwel

Travestie is lang taboe geweest. Al in het Oude Testament werd het verboden. In het bijbelboek Deuterononium (hoofdstuk 22, vers 5) staat bijvoorbeeld: ‘Een vrouw zal geen mannenkleren dragen en een man geen vrouwenkleed aantrekken, want een ieder die deze dingen doet, is de HERE, uw God, een gruwel’. Ook in Nederland was het lange tijd wettelijk verboden voor mannen om zich als vrouw voor te doen. Pas in 1983 werd het Nederlandse travestieverbod opgeheven.

Man die vrouw was, bleek man

Tegenwoordig wordt het woord travestie vooral geassocieerd met mannen die zich als vrouwen verkleden. Deze vorm van travestie werd vroeger ‘eonisme’ genoemd, naar de Franse aristocraat Charles d’Eon de Beaumont.

Over deze hooggeplaatste achttiende-eeuwse diplomaat circuleerde rond 1770 het gerucht dat hij eigenlijk een vrouw was. In 1776 bevestigde de Franse koning Lodewijk XVI die geruchten. Chevalier d’Eon ging dus voortaan als Chevalière d’Eon door het leven.

De grootste verrassing kwam echter na de dood van d’Eon in Londen in 1810. Haar vriendin en huisgenote, de weduwe Mrs Cole, ontdekte tijdens het afleggen van het lichaam dat d’Eon wel degelijk een man was. Tien anatomisch specialisten bevestigden haar ontdekking: de man die een vrouw was, was eigenlijk een man…

Gezworen maagden

Eeuwenlang bestond in het noorden van Albanië een vreemde traditie: een meisje kon ervoor kiezen om als man door het leven te gaan. Voorwaarde was wel dat ze maagd was: een maagd had namelijk dezelfde waarde als een man. Deze ‘gezworen maagden’ moesten daarom beloven nooit te trouwen en altijd maagd te blijven. Ze knipten hun haren af, trokken mannenkleren aan en gingen vanaf dat moment als man door het leven.

Zo besloot Pashe Keqi (79) op haar twintigste man te worden. Omdat haar vader en broers waren vermoord, was dat de enige manier om haar familie te kunnen onderhouden. In 2008 zei ze in de New York Times over haar metamorfose: ‘Ik was helemaal vrij, want niemand wist dat ik een vrouw was. Ik kon gaan en staan waar ik wilde.’ Ze werkte haar hele leven in de bouw.

Tegenwoordig sterft het fenomeen van de gezworen maagd langzaam uit, vanwege de opkomst van vrouwenrechten in Albanië. Er zijn in Noord-Albanië nog maar veertig gezworen maagden over, van wie er veel al 80 zijn.

Meer informatie

Boek: Rudolf Dekker en Lotte van de Pol schreven een heel volledig en leesbaar boek over hun onderzoek: Vrouwen in mannenkleren. De geschiedenis van de vrouwelijke travestie (Wereldbibliotheek 1992)
Site: Veel verklede vrouwen zijn opgenomen in het http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DVN." target="_blank">Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (DVN), met levensbeschrijvingen van opmerkelijke vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis. Zoek bijvoorbeeld op ‘manskleren’ of ‘als man verkleed’.
Foto bovenaan: actionafternoon / Foter.com / CC BY-ND

Dit artikel schreef ik in opdracht van Quest Historie. Het verscheen in 2010, nummer 3

Deel dit artikel:
Literatuur

Literatuur

Rudolf Dekker en Lotte van de Pol, Vrouwen in mannenkleren. De geschiedenis van de vrouwelijke travestie (Amsterdam 1992)

Rudolf Dekker, Daar was laatst een meisje loos. Nederlandse vrouwen als matrozen en soldaten: een historisch onderzoek (Baarn 1981)

F.L. Kersteman, De Bredasche heldinne, oorspronkelijke uitgave 1751 (Hilversum 1988)

Julie Wheelwright, Amazons and military maids. Women who dressed as men in the pursuit of life, liberty and happiness (Londen 1989)

Cissie Fairchilds, Women in Early Modern Europe 1500-1700 (Harlow 2007)

Dan Bilefsky, ‘Gezworen maagden in Albanië’, in Opzij, vol. 37 (2009), afl. 2, pag. 60-65 (6)

Reageer

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *